Dužica – Šarenica – Iris: fiziološke i patološke pojave

Dužica ili šarenica predstavlja prednji vidljivi deo uvee – srednje ovojnice oka. Dužica u svom centralnom delu ima zenični otvor – pupilla. Preko zeničnog otvora očna vodica iz zadnje prelazi u prednju očnu komoru, oplahuje rožnjaču i filtrira se kroz trabekularne gredice u iridokornealnom uglu (Slika 1). Pored toga dužica – iris preko zeničnog otvora reguliše količinu svetlosti koja ulazi u oko – uloga dijaframe – blende.

Dužica – Šarenica – Iris:  fiziološke i patološke pojave, dr Sandra Jovanović

Slika 1. Poprečni presek dužice, cilijarnog tela; odnos sa drugim strukturama prednjeg segmenta oka; tok očne vodice

Unutar strome dužice koju čini rastresito vezivno tkivo nalaze se: hromatociti-pigmentne ćelije, mišićna vlakna, krvni sudovi i nervi.

Zrakasti pravac krvnih sudova unutar rastresite strome daje crtež prednje površine dužice.

U stromi dužice se nalaze dva mišića: kružni sa koncentričnim vlaknima oko zeničnog otvora (m. sphincter pupillae) i radijalna vlakna (m.dilatator pupllae). M. sphincter papillae je inervisan od strane parasimpatikusa i kontrahovanjem dovodi do suženja zenice-miosis. M. dilatator pupillae je inervisan od strane simptatikusa i kontrahovanjem ovih vlakana zenica se širi – mydriasis (Slika 2). Oba mišića su glatkih vlakana i ektodermalnog porekla što je jedinstveni slučaj u organizmu.

Dužica – Šarenica – Iris:  fiziološke i patološke pojave, dr Sandra Jovanović

Slika 2. Funkcija mišića dužice, mioza i midrijaza

Zenica – pupilla je promera obično 3-4mm, ali može varirati u zavisnosti od količine svetlosti od 1,5 do 8mm. U uslovima smanjene količine svetlosti zenica se širi dok u uslovima jake svetlosti zenica se skuplja. Kod mladih ljudi zenice su šire dok su kod beba i starijih ljudi uže tzv senilna mioza. Šire zenice srećemo u afektivnim stanjima, zbog prevage simpatikusa setimo se izreke“u strahu su velike oči”. Širina zenice se menja i prilikom uzimanja nekih lekova. Različita veličina zeničnih otvora kod iste osobe naziva se anizokorija-anisochoria.

Boja dužice i poremećaji pigmantacije

Boja zavisi od rastresitosti strome dužice kao i količine pigmenta melanina u hromatocitima strome dužice i ćelijama RPE koje oblažu zadnju površinu dužice. Što je rastresitija stroma to je dužica svetlija – plava boja očiju kod male dece – beba. Kod manje količina pigmenta dužica je svetlija – plava, nešto veću količinu pigmenta nalazimo kod dužice zelene boje, potom mrke i crna boja ukazije na veću količinu pigmenta (Slika 3).

Dužica – Šarenica – Iris:  fiziološke i patološke pojave, dr Sandra Jovanović

Slika 3. Pigmantacija dužice zavisi od količine pigmenta melanina u hromatocitima strome kao i u sloju RPE – šematski prikaz

Albinizam je metabolički poremećaj koga karakteriše odsustvo pigmenta melanina zbog poremećaja na nivou sinteze melanina, može biti okularni (kada su zahvaćene samo oči) i okulokutani (zahvaćene su oči, kosa i koža). Dužica je svetlo plavo boje, retroiluminacijom uočava se potpuno odsustvo pigmenta melanina u sloju neuroepitelnih ćelija, dužica je transparenta. Usled nedostatka pigmenta, svetlost ulazi u oko celom površinom dužice te pacijenti imaju fotofobiju. (Slika 4).

Dužica – Šarenica – Iris:  fiziološke i patološke pojave, dr Sandra Jovanović

Slika 4. Retroiluminacija dužice kod albinizma

Poremećaji pigmentacije mogu biti i fokalne nakupine pigmenta koje nazivamo mladežima – naevus iridis. Svaki nevus moramo pratiti minimum 1x godišnje zbog moguće maligme alteracije. Više nakupina pigmenta čini tigrastu dužicu – iris tigrata. Dužica može imati sektore sa različitim bojama, dvobojna dužica – iris bicolor. Različita boja dužice kod iste osobe naziva se herochromia iridis, može biti urođena – heterochromia iridis congenita kao i stečena. Stečena heterohromija je znak patološkog procesa npr. iridocyclitis heterochromica -Fuchs. U slučaju Fuchsovog iridociklitisa dužica postaje isprana, dekolorisana -hipohromia (Slika 5). Heterohromiju u smislu svetlije – isprane dužice možemo naći kod simpatičke oftalmije, zbog oštećenja simpatičke inervacije. Suprotno heterohromiji je stanje hiperpigmentacije dužice – melanosis.

Dužica – Šarenica – Iris:  fiziološke i patološke pojave, dr Sandra Jovanović

Slika 5. Heterohromija dužice u sklopu Fuchsovog Heterohromnog Iridociklitisa

Stanje površinske mreže patoloških novoformiranih krvnih sudova na dužici naziva se rubeosis iridis. Rubeoza nastaje kao rezultat oslobađanja vaskularnog endotelnog faktora rasta (VEGF – Vascular Endothelium Growth Factor) u sklopu ishemijskih oboljenja zadnjeg segmenta oka (Ishemična proliferativna dijabetesna retinopatija, Centralna Venska Okluzija). Oblik dužice menjaju i promene na rubu zenice koje deformišu pupilarni rub – iridolentalne priraslice -synechiae posteriores, (Slika 6.) kao i postraumatska rupture sfinkera pupile – iridorrhexis.

Dužica – Šarenica – Iris:  fiziološke i patološke pojave, dr Sandra Jovanović

Slika 6. Zadnje sinehije – sinechiae posterior

Koren dužice – Margo ciliaris je mesto pripoja dužice za cilijarno telo, u tom delu je dužica najtanja te lako dolazi do pucanja prilikom traume oka – rascep korenog dela dužice – iridodyalisys (Slika 7.). Promene korenog dela dužice takođe menjaju konfiguraciju dužice npr. kod tumora cilijarnog tela (Slika 8).

Dužica – Šarenica – Iris:  fiziološke i patološke pojave, dr Sandra Jovanović

Slika 7. Traumatska iridodijaliza

Dužica – Šarenica – Iris:  fiziološke i patološke pojave, dr Sandra Jovanović

Slika 8. Maligni melanom cilijarnog tela koji postaje vidljiv tek kada svojim rastom naruši konfiguraciju dužice

Kolobomi su defekti tkiva dužice. Kolobomi mogu biti kongenitalni i stečeni (postoperativni i posttraumatski). Kongenitalni kolobomi nastaju kao rezultat nekompletne fizije embrionalnog optičkog pehara, koja se obično dešava u 6-toj nedelji embionalnog života. Kolobom – defekt tkiva dužice je najčešće pozicioniran nazalno i dole, često je bilateralan, i proteže se na cilijarno telo, zonule, horioideu kao i optički disk (Slika 9).

Dužica – Šarenica – Iris:  fiziološke i patološke pojave, dr Sandra Jovanović

Slika 9. Kongenitalni kolobom irisa

Hiruški kolobom – bazalna iridektomija se pravi u sklopu hirurgije katarakte i angularnog glaukoma (Slika 10). Postoje i posttraumatski kolobomi koji su veoma nepravilni (Slika 11).

Dužica – Šarenica – Iris:  fiziološke i patološke pojave, dr Sandra Jovanović

Slika 10. Hiruška bazalna iridektomija na 12h

Dužica – Šarenica – Iris:  fiziološke i patološke pojave, dr Sandra Jovanović

Slika 11. Posttraumatski kolobom – nedostatak tkiva dužice, subluksacija sočiva uz razvoj traumatske katarakte

Potpuno odsustvo irisa naziva se aniridia, ukoliko je nasleđeno stanje (autozomno dominantno nasleđevinje) tada se javlja bilateralno. Jednostrano aniridija može nastati kao rezultat teške penetrantne povrede, tada su obično prisutni ostaci tkiva u korenom delu. Aniridiju prate fotofobija, slabovidost – amblyopia, kao i nystagmus (Slika 12).

Dužica – Šarenica – Iris:  fiziološke i patološke pojave, dr Sandra Jovanović

Slika 12. Aniridija, retroiliuminacijom cilijarni procesusi daju periferne defekte u crvenom refleksu

Dužica – Šarenica – Iris:  fiziološke i patološke pojave, dr Sandra Jovanović